Yayınlandığı Tarih: Cts, Eki 22nd, 2016

Commedia dell’ Arte; İtalya’nın “gurur duyduğu” geleneksel tiyatrosu.. Pierrot ve “ünlü” Venedik Maskesi ..




commedia-dell-arte-1

Zaman zaman (özellikle eskiden) “makarnacı” diyerek kendi “muhteşem” aklımızca dalga geçtiğimiz İtalyanlara durup da bir bakalım hele bir an; Adamlar sanayide ileri (en popüler araçları onlar yapıyor).. Ekonomide Avrupa’nın en büyükleri arasında.. Moda desen zaten belli trendi tayin edecek modacılara sahipler.. Müzik dalında en müthiş tenorları vs dünyaya hediye ediyorlar.. Tarih ve turizm deyince özellikle Roma İmparatorluğu devrinden kalan muhteşem eserleri (ki muhafaza etmesini de biliyorlar bizim aksimize) say say bitmez… Zaten kültür de onunla atbaşı, örneğin tiyatro dedin mi durup düşüneceksin… Onun için sanırız bu adamlara “makarnacı”” deyip kendi aklımızca dalga geçmeye çalışmadan önce iyi bir düşünmek lazım, yoksa adama poposuyla güler insanlar.

Bu yazıda tiyatrodan bahsetmek istiyoruz zira tiyatro bu İtalyanların en çok övündükleri dalların başında geliyor. Bir Commedia dell`Arte denilen tiyatro gelenekleri var ki, bütün dünya bunun hakkını teslim ediyor, çünkü gerçekten de çok özel ve “HAKİKİ” sanat.

commedia-2Nedir peki Commedia dell’ Arte?

Bir kaynağa göre, Commedia Dell’Arte, İtalyancadan dilimize çevrildiğinde, “oyun zanaatı” olarak adlandırılabilir. Harfi harfine tercüme edildiğinde, yaklaşık olarak “sanatçıların komedisi” olarak da adlandırılabilir. Bu biçime, kendi doğasını ve özelliklerini daha iyi gösteren başka adlar da verilmiştir. Bunlar; Commedia Alla Maschera yani “maskeli komedi”, Commedia İmprovviso yani “doğaçlama komedisi”dir. Commedia Dell’Arte doğaçlamanın ön planda olduğu bir oyunculuk geleneğidir. Hiç şüphesiz ki pantomim bu sanat dalında ağırlıklı olarak kullanılmakta hatta belki de ta kendisi bile denebilir diye düşünüyoruz.
(http://www.tiyatro.net/sayfa/47/commedia_dell_arte.html)

Bakın Wikipedia ise neler paylaşıyor bu konuda;

“İtalya’daki Rönesans tiyatro etkinlikleri saray ve akademi çevrelerinde halktan uzak yapılırken ve hepsi amatörken profesyonel tiyatro topluluklarının halk tiyatrosunu oluşturuyordu.

Bir tiyatro tarihi yazarının tanımı şöyledir: “Saraylarda komedya sokaklarda komedyen” akademi ve sarayda verilen temsillere Commedia Erudita (bilgili tiyatrosu- draması) deniyordu. Profesyonel topluluklar kendilerine sanat tiyatrosu anlamına gelen Commedia dell’Arte ve Commedia dell’Improvisio adını takmışlardı. Commedia dell’Arte’nin tam olarak ne zaman ve nasıl oluştuğu noktasında pek çok farklı görüş mevcuttur.

Kimileri kökenini Roma zamanının mimlerine ve eğlendiricilerine indirirken kimileri Roma komedya yazarları Plautus ve Terentius’un komedyalarından beri evrimleşip değişerek doğaçlama oyunlar halinde ortaya çıktığını ileri sürüyorlar. Kimilerine göre Bergamo kentinde 14-15. yüzyıllarda ortaya çıkmış doğmaca komedyalardan gelişmiştir. Kökeni ne olursa olsun tarihsel kayıtlarda 1560’larda ilk kez adına rastlanılıyor. Artık 1600’lerde topluluklar Venedik’ten İtalya’ya, oradan Fransa, İspanya ve diğer Avrupa ülkelerine, gittikleri her yerde halk ve yönetici sınıflardan daima seyirci buluyorlar.

Oyuncu nerdeyse Commedia dell’Arte’nin yüreği ve asıl öğesidir. Topluluklar buldukları her alanda oynamışlardır, kent meydanlarında ya da sarayda, kapalı bir yerde ya da açık havada, sabit sahnelerde ya da geçici kurulmuş doğaçlama sahnelerinde. Eğer süslü dekorlu sahneler bulurlarsa onu kullanıyorlardı, bulamadıkları zaman bir yükseltinin ortasında perde kurarak oynuyorlardı. Her ortama uyabilme en büyük erdemleriydi.

Metin, durumları, düğümleri ve sonucu yalnız özetleyen senaryolardı. Oyuncular diyalogları doğaçlamadan yaratır ve aksiyonları açıklayan doğaçlama söyleşiler yaparlardı. Her temsilde metnin ana hatları aynı kalmakla birlikte ayrıntılar değişirdi. Bu değişim o andaki esine ve seyircinin tepkisine dayanırdı. Günümüze 700 kadar senaryo kalmıştır. Trajik olanı azdı, büyük bölümü aşk olayları, entrikalar, kılık değiştirmeler ve kesişen amaçlar çevresinde dönüp gelişen komikliklerdi. Doğaçlama, Commedia dell’Arte’nin ayırt edici özelliğidir. Topluluklarda aynı tipi aynı oyuncu hayat boyu oynardı. Her tipin giysisi, aksesuvarları belliydi. Komiklikler Lazzi adı altında standartlaştırılmıştı. Diyaloglara usta oyuncular edebiyat ve şiirden parçalar sıkıştırırlardı. Buna rağmen doğaçlama diyaloglara ve nüktelere aynı anda uygun nükteler ve diyaloglarla cevap verebilmek için oyuncuların çok hazırlanmış ve ustalaşmış olmaları gerekiyordu.

Oyun karakterleri ve özellikleri

Commedia dell’Arte kişileri kalıp karakterler olup 3’e ayrılıyordu. (Kimileri ikiye ayırır- maskeliler, maskesizler (aşıklar). Aşıklar, efendiler, hizmetkârlar (zanniler). Aşıklar en gerçekçi tiplerdi. Genç, yakışıklı, maskesiz ve son moda giyinmişlerdi. Her toplulukta en az bir, en çok iki çift aşıklar bulunurdu. En popüler tip ise neredeyse oyunun kahramanı olan Arlecchino isimli karakterdir (Zanni). Kendisi “kurnazlık ve aptallık karışımıdır”, mükemmel bir akrobat ve dansçıdır. Genellikle entrikanın merkezidir. Giysisi çok renkli, yamalı parçalardan oluşmuş sonra elmas biçimi almış kırmızı- yeşil- mavi desenlere dönmüştür. Siyah bir maske üzerine yana eğik bir külah giyer ve tahtadan bir kılıç taşır. Bazen de kılıç değil tahtadan ve aşağıdan ikiye bölünmüş bir değnek taşır. Birine vurduğu zaman keskin bir ses çıkaran bu değneğe İngilizce’de “slapstick” (şamar değneği) denmiştir. Şamarlı gürültülü komedyalara verilen adın kaynağı da buradan gelmiştir (Slapstick comedy). Her topluluğun bu kurnaz-aptal karışımı bir uşağı vardır. Bazen ismi Truffaldino ya da Trivellino olarak değişmiştir… ”

Daha ayrıntılı okuma için LİNKE bakabilirsiniz… Şu kadarını söyleyelim ki bu tiyaroyu seyretmek gerçekten de her sanatseverin deneyimlemiş olması gereken bir ayrıcalık olarak kabul ediliyor adeta … Bundan yıllarca evvel İstanbul’da da temsil yapptılar… Onun için özellikle İtalya’ya yolu düşen “gerçek” sanatsever arkadaşlara tavsiyemizdir bir bilet kapmaları bu gösteriye…

pierrot-1Bu arada PIERROT (Piyero) isimli karakter de geleneksel tiyatronun temel karakterlerinden biridir (Pierre’den geliyor isim). Saflık, temizlik vesaireyi temsil ediyor.. İşte bu gösterilerde kullanılan MASKELER zamanla Venedik Festivali’nin de en renkli unsurlarından biri haline gelmiş oluyor anlaşıldığı kadarıyla.. İnanılmaz bir renk armonisi ve güzellik kompozisyonu olarak … “Resimlere bol bol bakın da ruhunuz güzelliğe doysun misali”…

Bütün sanatseverlere bu vesileyle bu sayfadan sevgilerle …